Niet alleen in auto’s, maar ook in directiekamers zitten mogelijk spionnen

Wie iets vertrouwelijks te bespreken heeft, moet dat volgens de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) niet in of rond een moderne auto doen. Dit vanwege aanwezige technologie zoals microfoons, camera’s en draadloze verbindingen.

Dat roept een vervolgvraag op: waar kan zo’n gesprek dan wél veilig worden gevoerd? De voor de hand liggende plek is de directiekamer of vergaderzaal. Achter gesloten deuren, met alleen de mensen die erbij horen. Maar juist daar staat inmiddels veel van dezelfde technologie waarvoor de AIVD bij moderne auto’s waarschuwt.

In de publicatie ‘De moderne auto als mogelijke spion’, die 30 september verscheen, wijst de AIVD erop dat microfoons en camera’s in moderne voertuigen op afstand kunnen worden ingeschakeld. Ook verzamelen auto’s grote hoeveelheden gegevens waartoe een hele keten van partijen toegang kan hebben.

De AIVD drukt zich voorzichtig uit: technisch ‘mogelijk’, partijen ‘kunnen’ toegang krijgen, wat ‘risico’s’ oplevert. Dat is geen bewijs dat auto’s daadwerkelijk op grote schaal worden misbruikt om af te luisteren. Maar voor adequate beveiliging is hard bewijs niet noodzakelijk: risico’s onderken je idealiter vóórdat misbruik plaatsvindt.

Opvallend stil

Interessanter dan de auto zelf is de manier waarop de AIVD ernaar kijkt. Welk onderdeel kan hier horen, zien of uitzenden? Wat staat in verbinding met de buitenwereld? En wie kan daarbij? Pas diezelfde vragen toe op een directiekamer en het gesprek valt opvallend vaak stil.

De gemiddelde moderne vergaderruimte bevat een vergadersysteem met microfoons, soms camera’s, aangesloten op het bedrijfsnetwerk en geregeld ook op clouddiensten. Aan de muur hangt een scherm met een eigen besturingssysteem. Er is apparatuur voor draadloos presenteren. Daaromheen liggen laptops, telefoons en smartwatches, eveneens voorzien van microfoons, camera’s en draadloze verbindingen. Of een microfoon daadwerkelijk uitstaat, wordt bovendien vaak door software bepaald en niet door een fysieke schakelaar die je zelf bedient.

De vertrouwensgrens van de vergaderruimte ligt daardoor niet meer bij de deur. Bij de auto beschrijft de AIVD een keten van partijen die toegang tot gegevens kunnen hebben: fabrikant, dealer, leasemaatschappij, app-ontwikkelaar, producent van onderdelen en clouddienst.

Het geheel overzien

In de vergaderruimte bestaat een vergelijkbare keten. De IT-afdeling beheert het netwerk, de facilitaire dienst de ruimte en externe installateurs de audiovisuele apparatuur. Daarachter zitten leveranciers van vergadersoftware, cloudplatforms, videoconferentiediensten en firmware die systemen kunnen bijwerken, loggegevens verwerken of ondersteuning op afstand bieden. Iedereen overziet een onderdeel. De vraag is wie het geheel overziet.

‘Bij afluisteren denken we aan een pen met microfoon, dingen met de aantrekking van een spionagefilm’

Veel organisaties investeren in bescherming van vertrouwelijke informatie met screening, documentclassificatie en toegangsbeleid. Al die maatregelen veronderstellen hetzelfde: wat achter een gesloten deur wordt besproken blijft daar.

Ondanks de mogelijke gevaren, geldt voor veel organisaties waarschijnlijk niet dat hun directiekamer onveilig is. Wel dat zij niet kunnen aantonen hoe veilig die dan wel is. Ze weten welke mensen naar binnen mogen, maar niet noodzakelijk welke apparaten kunnen meeluisteren, welke verbindingen die onderhouden en welke externe partijen er technisch toegang toe hebben.

Onfilmische blinde vlek

De Wet bescherming bedrijfsgeheimen verlangt dat redelijke maatregelen zijn genomen om geheime informatie geheim te houden. Voor organisaties die onder de nieuwe Cyberbeveiligingswet vallen, is cyberrisicobeheersing inmiddels uitdrukkelijk een bestuurlijke verantwoordelijkheid.

Bij afluisteren denken we al snel aan een verborgen camera, een stekkerdoos of pen met microfoon. Dingen met de aantrekkingskracht van een spionagefilm. Een minder filmische blinde vlek is apparatuur die de organisatie zelf aanschafte, netjes aan de muur monteerde en niet als beveiligingsvraagstuk beschouwt.

Dit vraagt niet onmiddellijk om drastische maatregelen. Een bestuur kan beginnen met een exercitie zoals de AIVD op de auto toepast. Welke onderdelen in deze ruimte kunnen horen, zien of registreren? Wat daarvan is verbonden met andere systemen of met internet? En wie, binnen én buiten de organisatie, heeft toegang tot die apparatuur, de software of de gegevens die zij verwerkt? Daar hoort dan nog een vraag bij: wie is verantwoordelijk voor het antwoord? Kan niemand aan tafel die vragen beantwoorden, dan is dat op zichzelf een bevinding.

Wie de auto buiten de poort zet, lost het probleem van vertrouwelijkheid niet op, maar verplaatst het. Bij de moderne directiekamer stopt de vertrouwensgrens niet meer bij de deur. Zolang niemand kan aantonen waar die grens wel loopt, blijft vertrouwelijkheid een aanname.